Blog: Fritz zegt 'nee!'

‘Ik wil die knuffel, mama, mama, mag ik die knuffel, mama, mama, mamaaaa?’. Mama is aan het twitteren of facebooken op haar smartphone en kijkt even verstoord op om nee te zeggen en smartphoned dan weer lekker verder. Het meisje geeft niet op en begint te huilen. ‘Maar ik wil deze panda zo grahaaaaag’. ‘Lisa, ik zei nee!’. Later zie ik Lisa met een betraand gezicht én de bewuste pandaknuffel triomfantelijk de dierentuin uit lopen. Missie geslaagd!

Ik ben getuige van dit voorval in de souvenirwinkel van de dierentuin in Leipzig. Ik ben daar om te praten over vier van onze chimpansee-dames, die binnenkort naar Leipzig zullen verhuizen. Daar waren ook mensen die onze Unyoro kenden, een dier dat sinds dit voorjaar bij AAP woont. Hij was in het verleden erg agressief naar andere chimpansees. Hij had altijd bij dieren gezeten waar hij als opgroeiende jongen geen ontzag voor had, wat hij uitte door gewoon zijn eigen gang te gaan en andere dieren te bijten en verwonden. Hij keek dan om zich heen, zag dat er geen ontzagwekkende chimpansees waren en ging vrolijk verder. Een dierverzorger vertelde dat hij wel eens aangevallen werd door drie jongere dieren die zich gezamenlijk op hem stortten, maar Unyoro leek dan te reageren alsof er wat vliegjes op zijn vacht zaten. Het deerde hem niet. Net als voor Lisa, waren er voor Unyoro weinig grenzen, puur doordat er geen volwassen dieren waren die hem die grenzen op durfden leggen. In het geval van Lisa bleek de grens behoorlijk rekbaar en beïnvloedbaar door Lisa zelf. Nee was geen nee, maar kon door zeuren, drammen en desnoods een flinke scène schoppen alsnog een ‘ja’ worden. Toch de moeite waard, nietwaar? Unyoro hoefde niet eens te drammen, want er was niemand die überhaupt ‘nee’ durfde te zeggen. Ze konden beiden hun gang gaan en hun zin krijgen.

Er is een bekend verhaal van jonge mannelijke olifanten in zuidelijk Afrika die neushoorns en andere grote zoogdieren doodden. Ook deze olifanten bleken de normale sociale grenzen niet te respecteren en gingen ‘los’ op hun omgeving. Het introduceren van volwassen mannelijke olifanten (die een stuk groter en imposanter waren dan de jong volwassen dieren) bleek een gunstig effect op de jonge bullen te hebben, die stopten met hun brute geweld en zich onderdanig opstelden naar de volwassen bullen. Op basis van beeldmateriaal van Unyoro en het verhaal van de olifanten besloten we dat Unyoro kennis zou maken met Fritz, een imposante volwassen chimpansee man, die voldoende sociale ervaring en rust heeft om Unyoro te leren hoe hij wél met andere dieren om hoort te gaan. Iemand met de juiste sociale vaardigheden, maar ook de juiste vaardigheden om, indien nodig, Unyoro alle hoeken van het verblijf te laten zien.

Een paar weken geleden was de tijd daar: Unyoro en Fritz werden naast elkaar gezet. Unyoro schrok in eerste instantie. Hij had immers al jaren geen volwassen chimpanseeman gezien en had bij AAP nog helemaal geen andere chimpansees naast zich gezien. Maar al snel won zijn nieuwsgierigheid het en zocht hij contact met Fritz. Zoals het een stoere alfaman betaamt, negeerde Fritz zijn verzoeken tot contact en hield hij de touwtjes in handen. Intussen had Fritz continu zijn haren overeind staan, om zijn gestalte een nog imposanter aanblik te geven. Als Unyoro met Fritz langs het hek wilde rennen, reageerde Fritz niet, maar toen Fritz begon, deed Unyoro meteen mee. Iets te dichtbij, en Unyoro sprong gillend op een verhoging. Die had dus ontzag genoeg voor Fritz. We lieten ze daarom al vrij snel zonder toezicht bij elkaar.

We hebben tijdens een introductie zelden een chimpansee zo zijn best zien doen om contact te krijgen met de ander als Unyoro. Als een groupie die eindelijk zijn idool in levenden lijve ontmoet bleef hij in de buurt van Fritz. Hij stuiterde op en neer om hem duidelijk te maken dat hij wilde spelen en maakte allerlei onderdanige geluiden en gebaren. Na een half uurtje stond Fritz Unyoro toe om hem te vlooien. Hij ging voor hem zitten en na een paar seconden gaf hij een voor een buitenstaander niets-betekenend ‘oehtje’, maar Unyoro bleek een prima verstaander en sprong meteen naar Fritz om hem te vlooien (zie eerste filmpje hieronder), let op Fritz zijn mond vlak voordat Unyoro naar hem toe stuitert). Na de vlooisessie draaiden de heren naar elkaar toe en gaven elkaar een emotionele omhelzing, waarbij Unyoro zich weer nederig opstelde (zie tweede filmpje). De heren hebben daarna nog uren vlooiend, spelend en samen rustend doorgebracht en zijn gezellig samen gebleven. En nu? Unyoro is nog altijd onderdanig naar Fritz. Zou onze tactiek gewerkt hebben, of deed Unyoro altijd in eerste instantie zo tegen zijn nieuwe groepsgenoten?

Vanmorgen heb ik de filmpjes van de introductie van Unyoro en Fritz aan de mensen hier in Leipzig laten zien. Ze vielen zo ongeveer van hun stoel van verbazing. Het jeugdige gedrag, zijn uitnodigingen tot spel, zijn gestuiter door het verblijf en zeker zijn onderdanige gedrag naar Fritz, dat hadden ze hem nog nóóit zien doen. Onze tactiek om een stoere dominante man bij Unyoro te zetten lijkt dus gewerkt te hebben! Natuurlijk zullen we het tweetal de komende tijd wel goed in de gaten blijven houden.

Net als kinderen hebben ook opgroeiende chimpansees grenzen nodig, anders denken ze alles te kunnen regelen en kunnen ze erg vervelend worden. Gelukkig zijn zowel jonge chimpansees als kinderen vaak nog best bij te sturen, door een chimpansee als Fritz, of door Jo Frost, beter bekend als ‘Supernanny’.
In het geval van Lisa? Als moeder weet ik zelf dat het zinvol is om standvastig te blijven: ‘nee’ blijft ‘nee’, ‘ja’ blijft ‘ja’. En zoals Unyoro liet zien: je bent nooit te oud om te leren! Zowel als kind als als ouder. ;-)

Godelieve Kranendonk, gedragsbiologe